نهادهای مالی تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار با تصویب دستورالعمل مبارزه با پول‌شویی در بازار اوراق بهادار، دارای وظایفی خواهند بود که یکی از مهمترین وظایف تعریف شده عدم مشارکت یا تسهیل پول‌شویی در بازارهای اوراق بهادار است.

بحث داغ و همیشگی پولشویی در بازارهای مالی جهان یکی از دغدغه های اصلی مسیولان اقتصادی و سیاسی کشورها است و تاکنون راه کارها و برنامه های متعددی برای مبارزه با این معضل درنظر گرفته شده است.
شرکت و سازمان بورس اوراق بهادار نیز برای انطباق با قانون پولشویی کشور، در تدارک دستورالعمل اجرایی برآمده اند که قرار است بعد از طی مراحل لازم و تصویب در شورای عال? بورس ، مورد بررسی هیات عالی مبارزه با پولشویی واقع شود.

* پولشویی یعنی چه؟

پول‌شویی فعالیتی مجرمانه است و زمانی رخ می‌دهد که اشخاص حقیقی یا حقوقی به‌دنبال تغییر ماهیت منشا غیرقانونی درآمدهای خود که ناشی از فعالیت‌های تبهکارانه است به یک جریان قانونی و رسمی هستند.
در تعریفی دیگر پولشویی در سه مقوله نمود دارد و عبارت است ازتحصیل، تملک، نگهداری یا استفاده از عواید حاصل از فعالیت‌های غیرقانونی با علم به این که به طور مستقیم یا غیرمستقیم در نتیجه ارتکاب جرم به دست آمده باشد.
مقوله دوم تبدیل، مبادله یا انتقال عوایدی به منظور پنهان کردن منشا غیرقانونی آن با علم به این که به طور مستقیم یا غیرمستقیم ناشی از ارتکاب جرم بوده یا کمک به مرتکب به‌نحوی که وی مشمول آثار و تبعات قانونی ارتکاب آن جرم نشود. در مورد سوم نیز اخفا یا پنهان یا کتمان‌کردن ماهیت واقعی، منشا، منبع، محل، نقل و انتقال، جابه‌جایی یا مالکیت عوایدی که به طور مستقیم یا غیرمستقیم در نتیجه جرم تحصیل شده باشد.

*مراحل سه گانه پولشویی

در رابطه با سابقه پولشویی می توان گفت فعالیت‌های نامشروع نظیر تجارت مواد مخدر، فساد مالی، کلاه‌برداری و قاچاق کالا به‌وسیله پول نقد صورت می‌گیرد. پول‌شویان طی فرآیندی پول‌های ناشی از جرایم تبهکارانه را به سرمایه و دارایی‌هایی با منشا قانونی تبدیل می‌کنند.
پولشویی به‌طورعموم طی سه مرحله‌ صورت می‌گیرد. درمرحله‌ لایه‌گذاری یا مکان‌یابی پول نقد به ابزارهای مالی نظیر چک‌های بانکی (حساب‌ جاری) یا مسافرتی یا حساب سپرده نزد حساب‌های نهادهای مالی تبدیل می‌شود. درمرحله لایه‌گذاری این سرمایه‌ها جابه‌جا و انتقال یافته و به سایر حساب‌های نهادهای مالی دیگر برای از بین بردن منشا غیرقانونی منتقل می‌شود. درمرحله سوم با یکپارچه سازی، این منابع در خرید دارایی‌های قانونی نظیر مسکن، کارخانه، اتومبیل یا اوراق بهادار سرمایه‌گذاری می‌شوند.
در این فرآیند، روشی جهت تعیین میزان واقعی پولی غیرقانونی که در بازار اوراق بهادار شستشو می‌شود وجود ندارد.با این‌حال کارشناسان میزان پولی که درنظام مالی جهان پول‌شویی می‌شود را حدود 2 تا 5 درصد تولید ناخالص جهانی برآورد می‌کنند. تخمین‌ها حاکی از پولشویی به‌میزان حدود سالانه 100 میلیارد دلار در آمریکا است.

*وضعیت پولشویی در دنیا و ایران

پول‌شویان به‌طورسنتی بانک‌ها را که پول نقد دریافت کرده و امکان مبادلات مالی و بین‌المللی در آن‌ها سهولت دارد مورد هدف قرار می‌دهند. بازاراوراق بهادار آمریکا که بزرگ‌ترین و نقد شونده‌ترین بازاراوراق بهادار جهان است می‌تواند هدف مناسبی برای تبهکاران جهت پنهان کردن منشا درآمدهای نامشروع باشد .
موسسات مالی جهان در شرایطی سالانه بیش از 352 میلیارد دلار از پولهای کثیف ناشی از جرایم سازمان یافته را از طریق پولشویی منتقل می کنند که تاکنون ازپولشویی در بازار سهام ایران گزارشی ارایه نشده است.
در این میان محمود بهمنی رییس کل بانک مرکزی نیز اخیرا " اعلام کرده هیچ مدرک بین‌المللی مبنی بر پولشویی در ایران گزارش نشده است. ازسوی دیگر شورای عالی مبارزه با پولشویی شهریور 88 تشکیل و درپی آن قانون مبارزه با پولشویی پس از تصویب در مراجع ذیربط و تایید رییس جمهور، در آذر ماه توسط بانک مرکزی به مؤسسات اعتباری، بیمه‌ها و شرکت بورس ابلاغ شد.
این در حالی است که در خرداد سال گذشته وضعیت پولشویی در ایران در کنفرانس مالزی بررسی شد و طی آن حاضرین در این سمیناراز حرکت مبارزه با پولشویی کشور استقبال کردند.

*نهادهای متعدد بازاراوراق بهادار

براساس این گزارش ، با وجود آن‌که نگرانی‌ها در مورد پول‌شویی به سمت و سوی بازار اوراق بهادار نیز سرایت پیدا کرده، اما واقعاً میزان پول‌شویی که توسط کارگزاران - معامله‌گران و صندوق‌های سرمایه‌گذاری انجام شده به درستی مشخص نیست.
پول‌شویان می‌توانند از انواع فعالیت‌های تجاری در بازار اوراق بهاداراستفاده کنند. به‌طور مثال کارگزاران - معامله‌گران خدمات متنوعی از قبیل خرید و فروش سهام (خرده‌فروشی و بلوکی)، اوراق قرضه و سهام صندوق‌های سرمایه‌گذاری را ارایه می‌کنند.
کارگزاران واسطه‌ای که به نماینده کارگزاری معروف هستند و کارگزارانی که علاوه بر خرید و فروش سهام مجاز به فعالیت درامور تسویه و پایاپای نیز هستند. این امر می‌تواند تاثیر متفاوتی در مسؤولیت هر کدام در امر مبارزه با پول‌شویی داشته باشد.
طبق نظرات مقامات رسمی و قانونی، درحال حاضر هیچ بنگاهی راساًً اقدام به جمع‌آوری اطلاعاتی که نشان دهد پول‌های حاصل از فعالیت‌های غیرقانونی خارج از بازاراوراق بهادار، از طریق حساب‌های کارگزاران و یا صندوق‌های سرمایه‌گذاری مورد پول‌شویی قرار می‌گیرد، نمی‌کند.
تحقیقات رسمی نشان داده موارد عمده پول‌شویی شناخته شده می‌تواند از طریق کارگزاران - معامله‌گران و دیگر نهادهای فعال در بازار اوراق بهادار اتفاق ‌افتد. به طور مثال معاملات غیرقانونی سهام و اوراق بهادار (دستکاری بازار)، یا فروش اوراق بهادار تقلبی و همچنین شستن عواید حاصل از فعالیت‌های غیرقانونی از طریق بانک‌ها و یا سایر نهادهای مالی رخ داده است.

*قدم های بورس برای مبارزه با پولشویی

موضوع پولشویی در شرایطی مورد توجه مسیولان بورس ایران قرارگرفته که شرکت بورس پیش نویس دستور العمل 12 فصلی و43 ماده ایی را به سازمان بورس و اوراق بهادار ارایه کرده تا بعد از بررسی توسط کمیته تدوین مقررات و احیانا " تصویب درهییت مدیره این سازمان در شورای عالی بورس تصویب تا در مرحله بعد برای ابلاغ به شورای عالی مبارزه با پولشویی ارسال شود.
این اقدام دراجرای قانون مبارزه با پولشویی مصوب 4 بهمن 86 و آیین‌نامه اجرایی آن بوده و با تکیه برآن پیش نویس دستورالعملی با الهام از استانداردهای بین‌المللی گروه کاری اقدام مالیFATF وسازمان بین‌المللی کمیسیون‌های بورس اوراق بهادار تدوین شده که ناظر بر فعالیت دست اندرکاران بازار سرمایه مانند کارگزاران، بازارگردانان، شرکت های تامین سرمایه، صندوق های بازنشستگی و سایر نهادهای مالی بازار اوراق بهادار است.
اجرا و تطبیق عملکرد با مفاد این دستورالعمل و قوانین مرتبط بر عهده‌ اعضای هیات مدیره‌ نهادها و تشکل‌های فعال در بازار اوراق بهادار بوده و تخلف از این دستورالعمل و قوانین مرتبط، علاوه بر مجازات‌های مقرر، موجب عدم تایید صلاحیت حرفه‌ای و یا رد صلاحیت اعضای هیات مدیره توسط سازمان بورس می‌شود .

*وظایف نهادهای مالی بازار سرمایه درمبارزه با پولشویی

نهادهای مالی بازار سرمایه برای مبارزه با پولشویی دارای وظایفی خواهند بود بطوریکه در پیش نویس دستورالعمل مبارزه با پول‌شویی در بازار اوراق بهادار، سیاست هایی به صورت کلی و جزیی برای مبارزه با این مقوله در نظر گرفته شده است.براین اساس، به طور کلی نهادهای مالی مشمول، موظف به عدم مشارکت یا تسهیل پول‌شویی در بازارهای اوراق بهادارهستند. بنابراین باید کلیه نهادهای مالی مزبور سیستمی را برای بررسی، کشف و گزارش موارد مشکوک در ساختار سازمانی خود پیش‌بینی کنند.
از سوی دیگر نهادهای مالی مشمول باید به منظور جلوگیری از سو استفاده مجرمانه و پول‌شویی، عملیات مشکوک را به سازمان بورس واوراق بهادار گزارش کرده و اعضا هییت مدیره نهادهای مالی مشمول، برای انجام وظایف تعریف شده باید با استقرار سیستم‌های کنترل داخلی مواردی چون تبعیت از قوانین ، همکاری با نهادهای اجرای قانون، سیاست‌ها، ضوابط و آموزش، احراز هویت مشتری و غیره را مدنظر قراردهند.
همچنین نهادهای مالی مشمول باید ماهیت و طبیعت خاص کسب و کار خود، ساختار سازمانی، نوع مشتری و معاملات خود را به منظور اجرای این دستورالعمل بازبینی کرده تا ضوابط و معیارهای آنان منطبق با استانداردهای پیش‌بینی شده در این دستورالعمل باشد.ازسوی دیگر نهادهای مالی مشمول باید به طور منظم سیاست‌ها و ضوابط اتخاذ شده در مورد شناسایی مشتری را بر اساس قانون مبارزه با پول‌شویی و سایر قوانین مرتبط بازبینی و کنترل کنند.
این همه در حالی است که براساس آیین نامه اجرایی قانون مبارزه با پولشویی، نهادهای مالی و شرکت های بورس اوراق بهادار ، بورس کالا و فرابورس وغیره باید با تشکیل کمیته ایی جزییات پیاده سازی قانون مربوطه را فراهم کنند.